جهت باز شدن منوی اصلی و جستجو اینجا کلیک کنید.

اخلاق کار

امروزه بحث اخلاقيات در کار، توجه زيادی را به خود جلب کرده است. اخلاقيات کار ، يکی از جنبه های مهم فرهنگ سازمان است و به سمتی پيش می رود که بخشی از استراتژی يک سازمان گردد. درک مفهوم اخلاقيات به طور کلی و در معنای خاص آن در کسب و کار، زير بنای ايجاد و حفظ يک نظام اخلاقی در جامعه و به تبع آن در سازمان هاست.واژه اخلاقيات ، مفهومی بسيار گسترده است. رفتار اخلاقی، در عمق باورها و ارزش های مورد قبول فرد ريشه دارد. بنابراين، درک مفهوم اخلاقيات کار، مستلزم توجه به ارزش های بنيادين افراد، شناخت همه جانبه علل بروز رفتارهای اخلاقی و غير اخلاقی و نيز اتخاذ تدابيری جهت استقرار و حفظ نظام اخلاقيات در سازمان ها است(قراملکي،1387 : 12).

اخلاقيات

در فرهنگ دهخدا ، معنی اخلاق عبارت است از، دانش بدخویی ونیک خویی ها. اخلاق بطور ساده و خلاصه، شامل شناخت صحیح از ناصحیح و آنگاه انجام صحیح و ترک ناصحیح است (همان، 19). ازسوی دیگراخلاق عبارت است از یک سلسله خصلتها و سجایا وملکات اکتسابی که بشر آن را بعنوان اصول اخلاقی می پذیرد (مطهری،1367: 22). شیخ ابوعلی مسکویه در تعریف اخلاق می گوید: اخلاق حالتی نفسانی است که بدون نیاز بهتفکر و تأمل، آدمی را به سمت انجام کار حرکت می دهد. علامه مجلسی نیز در تعریف اخلاقمی¬گوید: اخلاق ملکه ای نفسانی است که به آسانی از انسان صادر می شود. برخی از این ملکات فطری و ذاتی اند و پاره ای از آن ها نیز با تفکر و تلاش و تمرین و عادت دادن نفس به آنها، به دست می آیند. رایج ترین و شایع ترین کاربرد اصطلاحی اخلاق در بین اندیشمندان وفیلسوفان اسلامی، عبارت است از صفات و هیأت های پایدار نفس که موجب صدور افعالی متناسب با آنها به طور خود جوش و بدون نیاز به تفکر و تأمل از انسان می شوند. اخلاق، معرفتي است كه از افعال اختياري انسان بر اساس يك سير عقلايي شكل مي گيرد(قراملکی، 1387: 18 ).

اخلاق شامل صفاتی از انسان است. انسان کارهای مطابق و متناسب با این صفات را بدون تأمل و تفکر و دشواری انجام می دهد.هرگاه صفتی برای شخصی به صورت پایدار در آید و در او رسوخ کرده باشد به گونه ای که کارهای متناسب با آن را بدون تأمل زیاد و به سهولت انجام دهد، می گوینـد آن صفت برای او « ملکه » شده است و در صورتی که چنین نباشد، بلکه صفتی زودگذر باشد و شخصی در انجام کار متناسب با آن خود را به انجام آن وادار کند، آن صفت را «حال» می نامند (بهادری نژاد، 1388: 15). مصباح يزدي در کتاب فلسفه اخلاق چهار معني و کاربرد را براي اخلاق ذکر کرده اند که عبارتند از:

1- صفات راسخ انسان: رايج ترين و شايع ترين کاربرد اصطلاحي اخلاق در بين انديشمندان و فيلسوفان اسلامي، عبارت است از صفات و هيأت هاي پايدار نفس که موجب صدور افعالي متناسب با آنها به طور خود جوش و بدون نياز به تفکر و تأمل از انسان مي شوند.

2- صفات نفساني: گاهي منظور از اخلاق در اصطلاح انديشمندان، هرگونه صفت نفساني است که موجب پيدايش کارهاي خوب يا بد مي شود، چه آن صفت نفساني به صورت پايدار و راسخ باشد و چه به صورت ناپايدار و غيرراسخ.

3- فضايل اخلاقي: گاهي نيز واژه اخلاق صرفاً درمورد اخلاق نيک و فضايل اخلاقي به کار مي رود. مثلاً وقتي گفته مي شود«فلان کار اخلاقي است» ،يا «دروغ گويي کار غيراخلاقي است»، منظور از اخلاق، تنها اخلاق فضيلت است. البته در اين که اصول اخلاق کدامند و آيا همه فضايل را مي توان به يک يا چند فضيلت برگرداند يا نه، اختلافات فراواني وجود دارد. به زعم فيلسوفان يونان و بسياري از حکماي مسلمان چهار فضيلت حکمت، شجاعت، اعتدال و عدالت به عنوان فضايل مادر و بنيادين تلقي مي شوند. در سنت مسيحي نيز گفته مي شود که مسيحيان هفت فضيلت اصلي دارند، سه فضيلت الهياتي و ايمان ، اميد و محبت، و چهار فضيلت انساني (مصلحت انديشي، بردباري، اعتدال و عدالت).

4- نهاد اخلاقي زندگي: اخلاق در اين اصطلاح، در عرض مسايلي چون هنر، علم، حقوق و دين،... قرار دارد و در عين حال متفاوت با آنها به کار برده مي شود. بنابراين اصطلاح، اخلاق نيز مانند زبان، دين و کشور پيش از افراد بوده و«فرد در آن داخل شده و کمابيش در آن سهيم مي گردد» و پس از افراد نيز خواهد بود. به عبارت ديگر وجود آن به شخص وابسته نيست، بلکه «ابزاري در دست جامعه، به عنوان يک کل، است براي ارشاد و راهنمايي افراد گروه هاي کوچک تر»(مصباح يزدي،1373: 10).

اخلاق کار

اخلاق کاری نیز به معنی خلق و خوی و علم معاشرت و قواعد و دستورات رفتار انسانی معنی شده است (معید فر، 1380: 18). اخلاق کار عبارت است از مجموعه ای از بایدها و نبایدها که کارکنان یک سازمان (جامعه) در جهت تحقق کامل شرایط کمی و دقیق کاری که تعهد کرده اند باید رعایت کنند(سلطانی، 1384: 92).اخلاق کار به حوزه ای از فرهنگ جامعه گفته می شود که عقاید و ارزشهای مربوط به کار را در بر می گیرد و قابل شناسایی است و از قواعد حاکم بر فرهنگ و جامعه تبعیت می کنند . اخلاق کار، قواعد و زمینه های برانگیزاننده و فعال شده تعهد ذهنی، روانی و فیزیکی فرد یا گروه می باشد که به نحو کلی به انرژی متعهد فرد یا گروه جهت می دهد و قابل انتقال و آموزش و یادگیری در نظام اجتماعی و فرهنگی جامعه است(معید فر، 1380: 19-18).
اخلاق کار، یک هنجار فرهنگی است که به انجام کار مناسب و خوب در جامعه یک ارزش معنوی مثبت می دهد و بر این باور است که ،کار فی نفسه دارای یک ارزش ذاتی است . اخلاق کار، متعهد شدن انرژی ذهنی و روانی و فیزکی فرد یا گروه به ایده جمعی است در جهت اخذ قوا و استعداد درونی گروه و فرد برای توسعه به هر نحو. (همان، 84).

تاریخچه اخلاق کار

از دیگر ابعاد مهم در بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر اخلاق کار می توان سابقه تاریخی جوامع را مورد توجه قرار داد. از نظر تاریخی در نظر گرفتن و قایل شدن ارزش اخلاقی مثبت برای انجام کار به دلیل ارزش ذاتی و فی نفسه آن موضوع و اعتقاد نسبتاً جدیدی است(لیپست  ،1990). به عبارت دیگر موضوع اخلاق کار امری مدرن محسوب می گردد. پیش از آن در فرهنگ های مختلف برای کار ارزش کمی قائل بوده اند. در فرهنگ های عبری، رم و یونان باستان تلاش ذهنی معطوف به عمل و کار یدی را تقبیح می کردند زیرا اشتغال ذهنی معطوف به عمل یدی مانع رسیدن ذهن به حقیقت می شد ( تیلجر ،1930). در دوران قدیم حتی دانشمندان چون ارسطو نیز تلقی منفی از کار داشتند. به نظر ارسطو کار اتلاف بیهوده وقت است که تقواپیشگی و پاکدامنی شهروندان را مشکل تر می سازد(آنتونی ،1977).  اما به دلیل سنگینی نهاد سیاسی بر سایر نهادها در ایران نمی توان تاریخ اجتماعی را مستقل از تأثیر نهاد سیاسی بررسی کرد. به دلیل قدمت تاریخی کشور ایران، فرهنگ ما و اختصاصاً اخلاق کار ما به میزان بسیار زیادی از وقایع تاریخی تأثیر پذیرفته است. فرهنگ سیاسی پاتریمونیال (پدر سالار) و نیز فرهنگ تبعی در تاریخ سیاسی ایران و عملکرد عوامل اولیه جامعه پذیری نظیر خانواده و عوامل ثانویه نظیر محیط های آموزشی به پیدایش استبداد و اقتداد گرائی منجر شد و عوامل جامعه پذیری سیاسی نتوانستند با نهادینه کردن مسئولیت پذیری و مشارکت سیاسی افراد توانمندی را برای بدوش کشیدن مسئولیت تربیت نمایند و در نتیجه سلاطین مقتدر مستبد بر سرنوشت ایران مسلط شدند. در تاریخ اجتماعی ایران به دلیل حاکمیت نظام های استبدادی، ناامنی چهره غالب است. به این معنی که تبدیل به هنجارهای عمومی پذیرفته شدۀ اجتماعی گردیده و در برابر آن فرهنگ امنیت به موضوعی ناهنجار تبدیل شده است. در استبداد مطلق سنتی هیچ کس منزلت و جایگاه مشخص و از پیش تعیین شده ای ندارد. منزلتها و درجات، همه توسط آن مستبد تعیین می شود به همین دلیل هیچ کس نمی تواند به فردای خویش امیدوار باشد و برنامۀ بلند مدت بریزد. این ناامنی نه تنها بر مناسبات اجتماعی اثر گذاشته و فرصت طلب و دم غنیمت شماری را گسترش می دهد، بلکه در تمام متون اخلاقی و عرفانی هم رسوخ کرده است و اخلاق اجتماعی خاصی را آفریده است (معیدفر،1380: 32).

به این ترتیب اخلاق کار به عنوان یک متغیر در تاریخ ایران به میزان زیاد به نوع حکومت وابسته بوده است. چرا که لازمه اخلاق کار مسئولیت پذیری و اختیار است در حالیکه اعتماد سازی و تفویض اختیار در مقوله حکومت های اقتدار گرا نمی گنجد.

اخلاق کار در غرب
اخلاق کار، حوزه ای از فرهنگ یک جامعه به شمار می رود که عقاید، ارزشها و هنجارهای مربوط به کار را در بر می گیرد. از این مفهوم و مفهوم کار، در سیر تاریخی تحولات جوامع و نیز در نزد جوامع مختلف، تعبیر متفاوتی وجود دارد. در یونان و رم باستان، کار یک نفرین و لعنت الهی به خاطر عصیان آدم در بهشت اولیه محسوب می شد و مخصوص برده ها و آدمهای پست بود.

در قرون وسطی تحت تاثیر دین مسیح کار، اگر چه تنبیه خداوند به خاطر گناه نخستین محسوب می شد، اما در ضمن وسیله ای برای کسب ثروت و عدم اتکا به دیگران که امر بدی تلقی می شود بود. در این دوره کار از نظر ارزشی به چهار دسته تقسیم می شد که ارزشمندترین آنها، کار در کلیسا (یعنی عبادت و تفکر) و کم ارزش ترین آنها تجارت بود، ضمن آن که کشاورزی و صنعت به ترتیب در ردۀ دوم و سوم قرار داشتند. اما بهر حال تا اواخر دوران قرون وسطی هنوز کار ارزش ذاتی نداشت.با ظهور پروتستانتیزم، و تلفیق آرای لوتر و کالون، کار مظهر ارادۀ الهی شمرده شد و همگان حتی ثروتمندان بر آن ترغیب شدند، در حالی که کار در کلیسا (یعنی عبادت و رهبانیت) مضموم دانسته شد.

در این زمینه، بعدها، ماکس وبر در کتاب «اخلاق پروتستان و روحیه سرمایه داری» گفت در فرقه های خاصی از مذهب پروتستان، تحولی از مفهوم تقدیرگرایی مسیحیت در نزد کاتولیک ها پدید آمد و با تاکید در نزد افراد این فرقه بر نامشکوف بودن سعادت یا شقاوت ازلی انسان، کار که جوهر و چکیده خلقت پروردگار محسوب می شد به عنوان وسیله ای برای هراس از بی یقینی نسبت به رستگاری انسان شمرده شد و بدینسان، کار مدبرانه ارزش فوق العاده ای یافت و مبنای پیدایش دوران شکوفایی اقتصاد سرمایه داری شد. از نظر مارکس و روانشناسان اجتماعی نیز در قرون جدید پس از رنسانس تحولات ساختاری و حتی روانشناختی موجب تحول مفهومی کار شده و کار ارزش ذاتی یافته است. حتی رشد سرمایه داری که خود ناشی از تحول مفهومی کار بود، موجب تغییر اساسی تر مفهوم کار در عصر حاضر شد. سرمایه داری موجب بسط و توسعه مادی زندگی اجتماعی بشر شد و خود این شرایط جدید نیز ارزشهای مادی کار و کار فی نفسه و یا کار برای کار و نهایتاً کار برای تنعم و رفاه بیشتر را عمومیت بخشید.

در واقع، با دنیوی شدن شدید حیات اجتماعی بشر، کار نیز ارزشهای این جهانی یافت. کشف آمریکا، مهاجرت اقوام مختلف به آنجا و نهایتاً شکل گیری جامعه آمریکا، تاثیرات شگرف دیگری بر مفهوم کار گذاشت. در جامعه آمریکا، کار سخت در جهت ساختن دنیای جدید یک وظیفۀ اخلاقی، اجتماعی شمرده می شد. در مجموع، در جهان پس از انقلاب صنعتی، کار یک ارزش اجتماعی مهم شناخته شد. بیکاری یک ننگ تلقی شد و نهایتاً، کار وسیله ای برای تعیین جایگاه فرد در سلسله مراتب اجتماعی شد. با شروع قرن بیستم و رواج مدیریت علمی در کارگاهها و محل های کار، مجدداً علاوه بر ابعاد کاملاً مادی کار یعنی فرد، به ابعاد دیگر کار یعنی خلاقیت و آفرینندگی در جریان کار توجه شد و بحث از مدیریت مشارکتی برای انگیزش بیشتر کارکنان مطرح گردید.

در عصر اطلاعات نیز تحول مهم دیگری در مفهوم کار و اخلاق کار پدید آمده است. از جمله این تحولات، خویشتن کاری، کار مداوم و مبتنی بر هوش و سطح اطلاعات و تحصیلات بالاست. چون در عصر اطلاعات، اساساً کار در کارگاه بتدریج به کار در منزل و کار به تنهایی تبدیل می شود و کمتر تحت تاثیر روحیه های جمع گرایانه است (معید فر، 1380: 76 – 75).

اخلاق کار اسلامی
طبق معارف قرآن کریم حیات بخشیدن به یک انسان و یافتن یک نیروی انسانی که بتواند در خدمت جامعه تلاش کند، مانند زنده کردن یک جامعه است. در محیط کار است که شایستگی و کارآیی انسانها شناخته میشود. محیط کار میتواند یک میدان برای کشف انسانها باشد و یک کانون برای پرورش افراد لایق و کاردان کسی که با انگیزه و یا نیت تأمین اقتصادی کشور کار کند کار او جهاد است و آنکه برای ایجاد و حفظ عقیده صحیح و درست یک ملت تلاش می کند کار او جهاد و بالاتر از جهاد است و آنکه برای تبلیغ صحیح و بیدار و روشن کردن مردم درس میخواند میگوید و مینویسد کار او هم جهاد است (علی محمدی، 1379: 57-52).

اما در ایران قبل از اسلام، تحت تاثیر تعلیمات زرتشت می توان تصور کرد که احتمالا کار دارای ارزشهای مثبت بوده باشد. زرتشت معتقد بود که،فضیلت از آن کسی است که بیشتر کار کند، جهد ورزد، شخم زند و محصول بردارد. بهر حال، قرائن دیگری نیز در دست است که براساس آن می توان تصور کرد که در آن دوران، کار امر شرافتمندانه بوده و بر خلاف یونان و رم باستان، مطرود و مربوط به افراد پست نبوده است.

در ایران بعد از اسلام و اهمیتی که در این آیین برای کار و تلاش در نظر گرفته شده، کار کماکان امری شرافتمندانه تلقی می شده است. سرزمین سرسخت و کم آب ایران نیز ، مستلزم شرایط سخت برای کار بوده و ایرانیان می بایستی ارزش فراوانی برای کار قایل بوده باشند، کما اینکه کاریزهای فراوان و تونلهای طولانی که در زیرزمین برای استحصال آبهای زیرزمینی کنده شده و آن طور که نقل شده طول این تونل ها و قنات ها تقریباً برابر طول استواست، بیانگر ارزش ذاتی ای بوده است که مردم این مرز و بوم برای کار قایل بوده اند. اما در عین حال، عوامل دیگری نیز بوده که با فرهنگ کار در تباین بوده است. از جمله ساختار سیاسی ایران که مبتنی بر نظام ایلی و عشایری است. در این ساختار، قدرت محور همه چیز از جمله مالکیت است و کار از اعتبار لازم برخوردار نیست. بهر حال، این تباین در درون خرده نظام زیستی و سیاسی، موجبات اغتشاشاتی در نظام فرهنگی ایران در ارتباط با ارزشهای کار بوده است (معیدفر، 1380:  77 – 76).

اخلاق کار در ایران

برای بررسی فرهنگ کار در ایران باید به شکل تحلیل محتوای ادبی، مذهبی و تاریخی بررسی صورت گیرد و گرایشهای فطری و درونی ایرانیان به کار استخراج شود از طرفی باید به ساخت روستایی، شهری، سیاسی، فرهنگی و جغرافیائی توجه و به گرایشهای فرهنگی کار هدایت شد. در دوران قبل از اسلام استعدادها و خلاقیت ها در محدوده آزادیهای اعطا شده حکومت شاهان بوده است و بعد از اسلام به دلیل ناامنی و جنگ فاصله ای بین ایده های فرهنگی اسلام و فرهنگ واقعی بوجود آمد و اخلاق کار را تضعیف میکرده است.در عصر صفویه بویژه دوران شاه عباس اول به واسطه آبادانی و صنعت و هنر ایرانیان، اروپائیان جدیت و پشتکار و نیز فرهنگ و اخلاق کار ایرانیان را ستوده اند.ویل دورانت میگوید: یکی از دلایل رونق کسب و کار و آبادیهای ایران در عصر صفوی آن بود که هرکس که دارای لیاقت و ادب بود میتوانست در دربار شاه ترقی کند، زیرا اشرافیت موروثی نبود. در خصوص فرهنگ و اخلاق کار در ایران امروز در مجموع نگرش منفی بویژه در نقاط شهری وجود دارد که از توسعه برونزای و عدم توجه به سازمانهای کار سنتی و اینکه توسعه در خارج از بستر اصلی سازمانهای کار سنتی عرصه را به اخلاق کار سنتی تنگ کرده است، نامبرده می شود. همچنین اقتصاد مبتنی بر نفت را موجب ضعف وجدان و اخلاق کاری در ایران میدانند زندگی زیر دکل نفت و در سایه دکل های نفتی را موجب دور شدن ما از فرهنگ و سنت های چند هزار ساله و همچنین هنجارهای درست کار و فرهنگ تولید و آینده نگری میدانند(همان، 40-35).

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

هدر فوتر

درباره ژورنال پیپر

وب سایت علمی پژوهشی ژورنال پیپر با هدف ارائه خدمات تحلیل آماری پروژه های تحقیقاتی، مقالات علمی به زبان انگلیسی از پایگاه های معتبر، پرسشنامه های استاندارد، آموزش نگارش پروپوزال و پایان نامه در حوزه علوم مدیریت و علوم اجتماعی راه اندازی گردید.

تماس با ژورنال پیپر

آدرس: مازندران، چالوس، خیابان هفده

شهریور، جنب هتل ملک، شکوفه ششم

ارتباط با مشتریان : 9711 072 0912

تلفن ثابت:             349 22 521 011

ایمیل:           این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

نماد اعتماد الکترونیک و نماد ساماندهی

logo-samandehi